Żołnierski elementarz. Komiks, który uczył obsługi czołgu T-55
Jest taki rysunek, którego nie spodziewasz się znaleźć obok Koziołka Matołka: załoga czołgu T-55, krok po kroku robiąca przegląd kontrolny wozu. Ta sama kreska, ta sama lekka ręka — tylko zamiast koziołka wędrującego do Pacanowa mamy żołnierza sprawdzającego poziom oleju. A narysował to ten sam człowiek: Marian Walentynowicz.
Mam w domu komplet tej serii. I skoro w sieci nie ma o niej praktycznie nic, postanowiłem to spisać — bo część historii technicznej żyje już tylko w szufladach, a nie w katalogach.
Co to właściwie jest
Seria nazywa się „Żołnierski elementarz" i ma motto, które mówi wszystko o jej zamyśle:
Żołnierski elementarz — przeczytasz, zapamiętasz.
To nie podręcznik w klasycznym sensie. To regulamin obsługi sprzętu i podstaw służby, przełożony na wiersz i rysunek. Żartobliwy w formie, ale całkiem poważny w treści. Idea jest prosta i stara jak wojsko: suchego regulaminu dziewiętnastolatek nie zapamięta, ale rymowankę z obrazkiem — owszem. Wpada do głowy i zostaje.
To dokładnie ta sama filozofia, co w słynnej niemieckiej Tiger-Fibel z 1943 roku — instrukcji obsługi Tygrysa zrobionej jak komiks, z dowcipem i rymem, żeby młody czołgista to przeczytał, a nie odbił się od urzędowego żargonu. Niemcy mieli całą rodzinę takich druków (Tiger-Fibel, Panther-Fibel, Panzerknacker). „Żołnierski elementarz" to polska, powojenna gałąź tego samego pomysłu.
Skąd się wzięła
Seria narodziła się w 1961 roku, przy redakcji „Przeglądu Wojsk Lądowych". Pomysł był taki, żeby podstawowe regulaminy i zasady szkolenia przedstawić wierszem — często satyrycznym — i zilustrować. Teksty pisali różni autorzy: Jan Bryk, Teresa Czudowska, Juliusz Głowacki, Henryk Hubert, Tadeusz Nowicki, Józef Prutkowski, Janusz Przymanowski (tak, ten sam, od „Czterech pancernych"). Ilustrował Marian Walentynowicz.
Druk: Wojskowe Zakłady Graficzne w Warszawie — wojskowa drukarnia podległa MON, działająca przy Grzybowskiej od 1947 roku. Format kieszonkowy, miękka okładka, kilkadziesiąt stron. Druk użytkowy w pełnym tego słowa znaczeniu: tani, masowy, „zużywalny". I właśnie dlatego dziś trudny do znalezienia w komplecie — bo takich rzeczy nikt nie traktował jak białych kruków, szły w obieg i niszczały.
Kim był rysownik
To jest najlepsza część tej historii. Marian Walentynowicz (1896–1967) to człowiek, którego zna każde polskie dziecko, nawet jeśli nie zna nazwiska — bo to on narysował Koziołka Matołka i Małpkę Fiki-Miki (teksty pisał Kornel Makuszyński). Prekursor polskiego komiksu z dymkami.
Ale Walentynowicz to nie był tylko rysownik dla dzieci. W czasie II wojny był korespondentem wojennym przy 1 Dywizji Pancernej generała Stanisława Maczka. Przeszedł szlak bojowy z pancerniakami Maczka, spisał to potem w książce „Wojna bez patosu". Zaprojektował też Znak Spadochronowy 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej.
Czyli mamy tu człowieka, który czołgi znał nie z opisu, tylko z autopsji — widział je w terenie, w robocie, na froncie. Rysownik dla dzieci, który wiedział, jak naprawdę pachnie wojna pancerna. Lepszego autora do „komiksowego podręcznika czołgisty" trudno sobie wyobrazić.
I jest w tym ładna ironia historii: człowiek, który malował zachodnie czołgi 1 Dywizji Pancernej na emigracyjnym szlaku, po wojnie rysuje w PRL instrukcję obsługi radzieckiego T-55. Ta sama ręka, dwa zupełnie różne światy.
Tomy, które mam
To jest właściwie sedno tego wpisu — spis serii z autorami tekstów, bo takiego zestawienia nie znalazłem nigdzie indziej. Antykwariaty sprzedają „Żołnierski elementarz Walentynowicza" jako pojedyncze zeszyty, bez rozbicia na tomy i bez nazwisk autorów wierszy. A te nazwiska są w stopkach — wystarczy mieć zeszyt w ręku.
| Tom | Tekst |
|---|---|
| Przegląd kontrolny czołgu | Juliusz Głowacki |
| Ogień czołgu | Juliusz Głowacki |
| Jazda czołgiem | autor nieustalony |
| Czołg w walce | Henryk Hubert |
| Strzelanie | Teresa Czudowska (1965) |
| Podstawowa wiedza wojskowa | Janusz Przymanowski |
Cztery pierwsze tomy plus „Strzelanie" układają się w spójny kurs załogi: przegląd → jazda → ogień/strzelanie → walka. Krok po kroku, czynność po czynności. „Podstawowa wiedza wojskowa" Przymanowskiego to tom ogólny, wspólny fundament. Rocznik 1965 przy „Strzelaniu" pokazuje, że serii nie wydano jednorazowo w 1961 — żyła i była dodrukowywana przez kawał lat 60.
Sygnatura mojego egzemplarza „Przeglądu kontrolnego czołgu": WZGraf, zam. 7590, CW-65247.
Druga strona instrukcji
Tu wchodzi moja własna nuta. Bo ja byłem po drugiej stronie tego komiksu.
Służyłem w latach 1984–85 i jeździłem T-55. Tym samym czołgiem, którego załogę Walentynowicz rysował dwadzieścia lat wcześniej. Znam to, co na tych obrazkach, nie z teorii — „gąski", jak mówiliśmy na gąsienice, były ciężkim cholerstwem do zmiany, a obsługa wozu wyglądała mniej więcej tak, jak Głowacki rozpisał wierszem.
I to jest właśnie wartość, którą widzę dopiero teraz, składając te zeszyty: rysunek instruktażowy z 1961 plus żywe wspomnienie kogoś, kto tej instrukcji podlegał. Komiks mówi, jak miało być. Ja pamiętam, jak było. Te dwie rzeczy razem to coś, czego nie odtworzy żaden archiwista — bo trzeba mieć jednocześnie druki i pamięć.
Będę te tomy po kolei skanował i pokazywał, strona po stronie, z własnym komentarzem „a w praktyce to wyglądało tak". Pierwsze odcinki są już na moim kanale — linki niżej.
Dlaczego w ogóle o tym piszę
Bo to ginie. Druki użytkowe — wojskowe instrukcje, materiały szkoleniowe, rzeczy z założenia „na zużycie" — to kategoria, która znika najszybciej. Nie trafiały do bibliotek, nie były zbierane jak dzieła sztuki. A akurat ten cykl ma podwójną wartość: jako kawałek historii dydaktyki wojskowej i jako mało znana karta w dorobku jednego z ojców polskiego komiksu.
Jeśli zajmujesz się Walentynowiczem, historią komiksu albo techniką wojskową PRL — daj znać. Komplet z rozpisanymi autorami to chyba więcej, niż leży w niejednym katalogu.
korzystałem ze zbiorów własnych i internetu